Instytut Historii Uniwersytetu Łódzkiego

90-219 Łódź ul. A. Kamińskiego 27a tel. 48 42 635 61 84

Z dziejów Instytutu Historii Uniwersytetu Łódzkiego

Początki łódzkiego środowiska historycznego, jako społeczności akademickiej, wiążą się z powstaniem 24 maja 1945 r. pierwszej samodzielnej uczelni wyższej w tym mieście – Uniwersytetu Łódzkiego, aczkolwiek jego korzeni można doszukiwać się już w latach międzywojennych, w okresie działalności w Łodzi Oddziału Wolnej Wszechnicy Polskiej. Tworzenia łódzkiego ośrodka historycznego podjęli się od 1945 r. ludzie wywodzący się z różnych środowisk naukowych, mający za sobą często odmienne doświadczenia. Byli wśród nich zarówno badacze o ustalonej już pozycji w polskim dziejopisarstwie, jak i historycy, którzy przed II wojną dopiero zaczynali swoje kariery naukowe. W 1945 r. do Łodzi przybyli m.in. z Wilna – Stanisław Franciszek Zajączkowski, Henryk Łowmiański, Stefan Krakowski, później via Londyn Jan Adamus; ze Lwowa – Ludwik Kolankowski, Stanisław i Krystyna Śreniowscy; z Warszawy – Marian Henryk Serejski, Bohdan Baranowski, Witold Kula, Czesław Leśniewski; z Poznania – Juliusz Willaume, z Krakowa – Józef Wolski. Istotną rolę w obsadzaniu stanowisk w powstających katedrach i zakładach odgrywali badacze związani przed wojną z OŁ WWP, a skupieni wokół prof. Natalii Gąsiorowskiej-Grabowskiej. Część z nich związała swe losy z Łodzią i UŁ na stałe, dla innych Łódź była tylko przystankiem w dalszej wędrówce.

W pierwszych powojennych latach większość odrębnych katedr i zakładów historycznych wchodziła w skład Wydziału Humanistycznego, a tylko niektóre placówki zajmujące się także problematyką historyczną organizacyjnie funkcjonowały w ramach innych wydziałów. Dopiero w 1948 r. z inicjatywą zorganizowania katedr historycznych w Instytut Historyczny wystąpiła prof. Natalia Gąsiorowska-Grabowska. Zespolenie się w Instytut Historyczny uzasadniano przede wszystkim prowadzeniem wspólnej problematyki badawczej oraz ułatwieniem realizowanych zadań dydaktycznych. Akcentowano także większe możliwości poszerzenia kontaktów z innymi ośrodkami historycznymi w kraju i za granicą. Widziano w zespolonym Instytucie poważniejszą szansę na poprawę warunków lokalowych, utworzenie wspólnej biblioteki oraz innych pomocniczych jednostek. Według protokołu Rady Wydziału Humanistycznego z dnia 24 VI 1948 r. akces do Instytutu Historycznego UŁ zgłosiły katedry: Historii Społeczno-Gospodarczej; Historii Polski Średniowiecznej; Historii Starożytności i Średniowiecza; Historii Powszechnej Nowożytnej. Senat UŁ na początku roku akad. 1948/1949 zatwierdził Statut IH, umożliwiając tym samym działanie nowej jednostce naukowo-dydaktycznej. Natomiast dopiero w 1950 r. Ministerstwo Oświaty potwierdziło istnienie IH UŁ. Począwszy od 1948 r. pracami Instytutu Historycznego, jako przewodnicząca (następnie kierownik IH) kierowała N. Gąsiorowska-Grabowska, a od 1952 r. B. Baranowski. Po 1956 r. ostatecznie zaczęto używać nazwy dyrektor Instytutu.

W roku akad. 1949/1950 w Instytucie Historycznym UŁ zatrudnionych było 24 pracowników naukowo-dydaktycznych, w tym 6 profesorów. Sytuacja lokalowa jednostki była niezmiernie trudna. Pracownicy IH korzystali wówczas z 8 pokojów ulokowanych na pierwszym piętrze siedziby Uczelni przy ul. Lindleya 3, a do prowadzenia zajęć dydaktycznych dysponowali tylko 2 salami, dlatego też doraźnie wykorzystywano sale znajdujące się w gestii Rektoratu.

Z początkiem roku akad. 1952/1953 nastąpiły kolejne zmiany administracyjne. W strukturze UŁ zaczął działać nowo powołany Wydział Filozoficzno-Historyczny, a w nim Instytut Historyczny, dzielący się tylko na dwie katedry. Były to: Katedra Historii Polski z zakładami: Historii Gospodarczej i Społecznej, Historii Polski Średniowiecznej i Nowożytnej, Historii Ruchów Społecznych oraz Katedra Historii Powszechnej z zakładami: Historii Społecznej Starożytności i Średniowiecza, Historii Starożytnej, Historii Nowożytnej. Stan taki utrzymał się do okresu przemian społeczno-politycznych w Polsce w 1956 r. Natomiast w 1954 r. poprawiły się warunki lokalowe jednostki, gdyż Instytutowi Historycznemu przekazano większość pomieszczeń w pofabrycznym gmachu przy ul. M. Buczka 27a (obecnie ul. A. Kamińskiego).

Po 1956 r. ograniczenie centralizmu i przynajmniej niewielkie rozszerzenie uprawnień samorządowych znalazło odbicie w nowej, wyraźnie rozbudowanej, strukturze organizacyjnej Instytutu, w którym podstawową komórkę organizacyjną stanowiły katedry. Począwszy od roku akad. 1957/1958 funkcjonowało 6 katedr, a niektóre z nich podzielone zostały na zakłady. Były to: Katedra Historii Polski i Nauk Pomocniczych Historii, Katedra Historii Polski XVI-XVIII w., Katedra Historii Polski XIX-XX w., Katedra Historii Powszechnej Starożytnej i Średniowiecznej, Katedra Historii Średniowiecznej Europy Wschodniej i Katedra Historii Powszechnej Nowożytnej i Najnowszej.

Od roku akad. 1970/1971 narzucono uczelniom nową strukturę organizacyjną, a za podstawową formę organizacyjną uznano instytuty. Na miejsce dotychczasowej nazwy Instytut Historyczny, wprowadzono nową – Instytut Historii UŁ, w którym uruchomiono tylko pięć zakładów. Były nimi: Zakład Historii Powszechnej Starożytnej i Średniowiecznej; Zakład Historii Nowożytnej i Najnowszej; Zakład Historii Polski Średniowiecznej; Zakład Historii Polski Nowożytnej; Zakład Historii Polski Najnowszej. W następnych latach w wyniku wielu zabiegów powołane zostały kolejne jednostki Instytutu: Pracownia Metodyki Nauczania Historii, Zakład Historii Narodów ZSRR, Zakład Nauk Pomocniczych Historii, Zakład Historii Polski Ludowej. Ponadto w latach 80. na krótki okres do struktury Instytutu Historii UŁ włączony został reaktywowany Zakład Historii Sztuki. W ramach IH powołane zakłady posiadały przede wszystkim charakter jednostek dydaktycznych, natomiast działalność naukowa miała być skoncentrowana głównie w ramach zespołów badawczych. Do najwcześniej powołanych zespołów należały: Interdyscyplinarny Zespół Naukowo-Badawczy Struktur i Przemian Wsi Polskiej XIX-XX w.; Interdyscyplinarny Zespół Historii Przemysłu, Centrum Badań nad Pokojem; Interdyscyplinarny Zespół Naukowo-Badawczy „3 Maja w tradycji i kulturze polskiej”. W styczniu 1981 r. Instytut Historii stał się jednym z istotnych miejsc Uczelni, gdzie licznie zgromadzili się studenci Wydziału Filozoficzno-Historycznego, uczestniczący w trwającym blisko miesiąc strajku studenckim, zakończonym podpisaniem w lutym tego roku porozumień łódzkich.

Jednak dopiero w wyniku przemian 1989 r. zdecydowanie uległa zmianie sytuacja w Instytucie Historii. Ograniczony został centralizm, wprowadzono podział na szereg katedr, zakładów i pracowni, którym przywrócono wiele uprawnień. Obecnie poszczególne jednostki organizacyjne (zob. struktura IH) są samodzielnymi pod względem badawczym. W ramach Instytutu Historii, który jest więc federacją katedr, łączy je przede wszystkim wspólna realizacja procesu kształcenia studentów. Funkcje dydaktyczne w IH realizowane są obecnie w ramach studiów stacjonarnych – I stopnia (licencjackich) i II stopnia (magisterskich). Ponadto liczną grupę stanowią studenci 4-letnich Studiów Doktoranckich Wydziału Filozoficzno-Historycznego, MIHSD i IHSD. W Instytucie Historii prowadzone są również studia podyplomowe z historii oraz wiedzy o społeczeństwie. W 2004 r. dzięki zakończonej modernizacji starego gmachu i dobudowaniu do niego nowego skrzydła, pracownicy i studenci Instytutu Historii UŁ uzyskali wreszcie odpowiednie warunki do realizacji procesu dydaktycznego.

W ponad sześćdziesięcioletnim okresie istnienia IH UŁ jego dyrektorami byli następujący profesorowie:

  • Natalia Gąsiorowska-Grabowska (1948–1952)
  • Bohdan Baranowski (1952–1956)
  • Józef Dutkiewicz (1956–1967)
  • doc. Leon Tadeusz Błaszczyk (1967–1968)
  • Józef Dutkiewicz (1968–1970)
  • Stefan Banasiak (1970–1978)
  • Bohdan Baranowski (1978–1981)
  • Władysław Bortnowski (1981–1983)
  • Alina Barszczewska-Krupa (1983–1984)
  • Zbigniew Stankiewicz (1984–1990)
  • Paweł Samuś (1991–1996)
  • Stanisław Marian Zajączkowski (1996–1998)
  • Jerzy Grobis (1998–2002)
  • Waldemar Ceran (2002–2005)
  • Zbigniew Anusik (2005–2008)
  • Maria Nartonowicz-Kot (2008–2015)
  • Jarosław Kita (2015–2016)
  • Dariusz Jeziorny (od 2016)